۷ تأثیر تنفس دهانی در کودکان بر گفتار، بلع و رشد فک
تنفس دهانی در کودکان؛ چگونه روی گفتار، بلع و رشد فک تأثیر میگذارد؟
تنفس یکی از اساسیترین عملکردهای بدن است و در حالت طبیعی، بیشتر از طریق بینی انجام میشود. بینی علاوه بر عبور دادن هوا، آن را تا حدی گرم، مرطوب و تصفیه میکند و به آمادهسازی مناسب جریان هوا برای دستگاه تنفسی کمک میکند. با این حال، برخی کودکان به دلایل مختلف مانند گرفتگی مزمن بینی، آلرژی، بزرگی آدنوئید یا لوزهها و بعضی مشکلات ساختاری، بهتدریج به تنفس دهانی عادت میکنند.
تنفس دهانی در کودکان فقط یک عادت ساده نیست که بتوان آن را بدون بررسی نادیده گرفت. وقتی کودک برای مدت طولانی با دهان باز نفس میکشد، وضعیت زبان، لبها، فک و عضلات صورت ممکن است تغییر کند و این تغییرات میتوانند با عملکردهایی مانند جویدن، بلع، گفتار و وضعیت دندانها ارتباط داشته باشند.
البته نباید تصور کرد که هر کودکی که با دهان باز نفس میکشد حتماً دچار تغییر شکل فک یا اختلال گفتاری خواهد شد. پژوهشهای علمی بیشتر از وجود ارتباط میان تنفس دهانی و برخی تغییرات دهانی، دندانی و فکی حمایت میکنند و به دلیل تفاوت علتها و روشهای تشخیص، نمیتوان در همه موارد رابطه علت و معلولی قطعی را اثبات کرد. مرورهای نظاممند جدید نیز بر همین نکته تأکید دارند.
بنابراین، اهمیت اصلی تنفس دهانی در کودکان، شناسایی علت و بررسی تأثیر آن بر عملکردهای مختلف است. گاهی درمان گرفتگی بینی یا انسداد راه هوایی کافی است؛ در موارد دیگر ممکن است کودک علاوه بر ارزیابی پزشکی، به بررسی گفتار، بلع، جویدن و عملکرد عضلات دهان و صورت نیز نیاز داشته باشد.
در این مقاله، ارتباط تنفس دهانی با گفتار، بلع، جویدن، وضعیت زبان، رشد فک و صورت و مشکلات ارتودنسی را بررسی میکنیم و توضیح میدهیم که گفتاردرمانگر، متخصص گوش و حلق و بینی و متخصص ارتودنسی چه نقشی در ارزیابی و درمان این کودکان دارند.
تنفس دهانی چیست؟
تنفس دهانی به حالتی گفته میشود که کودک برای تنفس، بهطور مداوم یا بخش قابلتوجهی از زمان از مسیر دهان استفاده میکند، در حالی که تنفس بینی مسیر طبیعی و اصلی عبور هوا است.
تنفس دهانی ممکن است به شکلهای مختلف دیده شود. بعضی کودکان تقریباً همیشه دهانشان باز است و از طریق دهان نفس میکشند. بعضی دیگر در طول روز تنفس نسبتاً طبیعی دارند، اما هنگام خواب دهانشان باز میماند. گروهی نیز در شرایطی مانند سرماخوردگی، آلرژی یا گرفتگی بینی موقتاً از دهان نفس میکشند.
تفاوت بسیار مهمی میان یک دوره کوتاهمدت گرفتگی بینی و تنفس دهانی مزمن وجود دارد. اگر کودک چند روز به دلیل سرماخوردگی با دهان باز نفس بکشد، معمولاً نمیتوان آن را بهعنوان یک مشکل پایدار در نظر گرفت. نگرانی زمانی بیشتر میشود که این الگو هفتهها یا ماهها ادامه داشته باشد یا همراه با خرخر، خواب ناآرام، خشکی دهان، تغییر وضعیت زبان، مشکلات جویدن یا تغییرات گفتاری باشد.
به همین دلیل، مشاهده دهان باز کودک بهتنهایی برای تشخیص کافی نیست و باید علت و الگوی تنفس او بررسی شود.
تفاوت تنفس بینی و تنفس دهانی
در تنفس بینی، هوا از حفرههای بینی عبور میکند و ساختارهای بینی نقش مهمی در آمادهسازی جریان هوا دارند. اما در تنفس دهانی، این مسیر طبیعی کنار گذاشته میشود و کودک برای دریافت هوا دهان خود را باز نگه میدارد.
این تغییر ساده میتواند وضعیت استراحتی عضلات اطراف دهان را نیز تحت تأثیر قرار دهد. برای مثال، ممکن است لبها از حالت بسته طبیعی خارج شوند و زبان نیز به جای قرار گرفتن در وضعیت مناسب، پایینتر قرار بگیرد.
اگر این وضعیت به شکل مزمن ادامه پیدا کند، ممکن است با تغییراتی در عملکرد سیستم دهانی ـ صورتی همراه شود. پژوهشهای مربوط به تنفس دهانی نیز ارتباط آن را با برخی تغییرات عملکردی و ساختاری سیستم فکی ـ صورتی گزارش کردهاند.
چرا کودک با دهان نفس میکشد؟
یکی از مهمترین اشتباهات والدین این است که تنفس دهانی را صرفاً یک عادت رفتاری تصور کنند. در بسیاری از کودکان، پشت این الگو یک عامل جسمی یا عملکردی وجود دارد.
گرفتگی مزمن بینی
هر عاملی که عبور هوا از بینی را دشوار کند، میتواند کودک را به استفاده از دهان برای تنفس سوق دهد.
سرماخوردگیهای مکرر، التهاب مخاط بینی، آلرژی و مشکلات مزمن بینی از عواملی هستند که ممکن است تنفس بینی را دشوار کنند.
بزرگی آدنوئید
آدنوئید یا لوزه سوم در پشت بینی قرار دارد و در برخی کودکان بیش از اندازه بزرگ میشود. در چنین شرایطی، عبور هوا از مسیر بینی ممکن است دشوار شود و کودک به سمت تنفس دهانی سوق پیدا کند.
بزرگی آدنوئید همچنین میتواند با خرخر، تنفس دهانی در خواب و اختلالات تنفسی هنگام خواب همراه باشد.
بزرگی لوزهها
لوزههای کامی بزرگ نیز در بعضی کودکان میتوانند فضای عبور هوا را محدود کنند و در کنار سایر عوامل، تنفس دهانی را تشدید کنند.
آلرژی
کودکی که بهطور مداوم دچار آلرژی بینی است، ممکن است گرفتگی، عطسه، ترشح و تورم مخاط بینی داشته باشد. در نتیجه، تنفس بینی دشوار شده و استفاده از دهان افزایش پیدا کند.
مشکلات ساختاری بینی
انحراف تیغه بینی، برخی مشکلات ساختاری یا سایر عوامل انسدادی نیز میتوانند در دشوار شدن تنفس بینی نقش داشته باشند.
بنابراین، اگر والدین متوجه تنفس دهانی مداوم در کودک شدند، بهتر است ابتدا علت آن مشخص شود، نه اینکه صرفاً از کودک بخواهند «دهانت را ببند».
علائم تنفس دهانی در کودکان
والدین معمولاً میتوانند برخی نشانههای تنفس دهانی را در فعالیتهای روزمره کودک مشاهده کنند.
از جمله این نشانهها میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- باز ماندن دهان در حالت استراحت
- تنفس از طریق دهان
- خشکی دهان
- لبهای خشک یا ترکخورده
- خرخر هنگام خواب
- خواب ناآرام
- بیدار شدن مکرر در طول شب
- صدای تنفس بلند
- گرفتگی مزمن بینی
- قرار گرفتن زبان در وضعیت پایین
- دشواری در بستن لبها
- جویدن با دهان باز
- خستگی هنگام فعالیت
- مشکلات احتمالی در تلفظ برخی صداها
البته هیچیک از این علائم بهتنهایی تشخیص قطعی ایجاد نمیکند. برای مثال، خرخر میتواند دلایل مختلفی داشته باشد و وجود مشکل تلفظی نیز لزوماً به علت تنفس دهانی نیست.
تنفس دهانی در خواب چرا اهمیت دارد؟
یکی از زمانهایی که والدین بیشتر متوجه تنفس دهانی میشوند، هنگام خواب است.
کودکی که در خواب دهانش باز میماند، خرخر میکند یا بهطور مداوم با دهان نفس میکشد، بهتر است از نظر مشکلات تنفسی و انسداد راه هوایی بررسی شود.
مطالعه مروری نظاممند منتشرشده در سال ۲۰۲۶، ارتباط قابلتوجهی میان تنفس دهانی و اختلال تنفسی انسدادی خواب در کودکان گزارش کرده است؛ با این حال، نویسندگان به تفاوت روشهای تشخیصی در مطالعات نیز اشاره کردهاند.
بنابراین، تنفس دهانی در خواب را نباید همیشه یک عادت بیاهمیت دانست، بهخصوص اگر همراه با خرخر شدید، وقفههای تنفسی، خواب ناآرام یا خستگی روزانه باشد.
تنفس دهانی و وضعیت زبان
زبان یکی از مهمترین ساختارهای مرتبط با تنفس، بلع، جویدن و گفتار است.
در حالت استراحت طبیعی، زبان باید در وضعیت مناسبی داخل دهان قرار داشته باشد و عملکرد آن با ساختار فک و کام هماهنگ باشد. در برخی کودکان مبتلا به تنفس دهانی، زبان در وضعیت پایینتری قرار میگیرد تا فضای بیشتری برای عبور هوا ایجاد شود.
این وضعیت ممکن است در طول زمان با تغییر الگوی عملکردی سیستم دهانی ـ صورتی همراه شود.
البته باید توجه داشت که وضعیت زبان فقط به نوع تنفس وابسته نیست. عوامل دیگری مانند ساختار فک، وضعیت دندانها، تون عضلات، عادتهای دهانی و شرایط راه هوایی نیز میتوانند نقش داشته باشند.
به همین دلیل، گفتاردرمانگر در ارزیابی کودک فقط به این سؤال که «آیا کودک دهانی نفس میکشد؟» اکتفا نمیکند، بلکه وضعیت زبان در استراحت، حرکت زبان، عملکرد لبها و هماهنگی عضلات را نیز بررسی میکند.
تنفس دهانی و رشد فک و صورت
یکی از مهمترین موضوعات مورد بحث درباره تنفس دهانی، ارتباط آن با رشد فک و صورت است.
سیستم فکی ـ صورتی کودک در سالهای رشد دائماً در حال تغییر است و عوامل ژنتیکی، ساختاری، عضلانی، تنفسی و محیطی میتوانند در شکلگیری آن نقش داشته باشند.
مطالعات مختلف ارتباط میان تنفس دهانی و برخی الگوهای رشد فکی ـ صورتی را گزارش کردهاند. یک متاآنالیز درباره کودکان، تغییراتی مانند چرخش رو به پایین و عقب فکها، افزایش برخی شاخصهای عمودی صورت و تغییر وضعیت دندانهای قدامی را در گروههای دارای تنفس دهانی گزارش کرده است.
مرور نظاممند جدیدتر نیز ارتباط تنفس دهانی با باریک شدن فک بالا، کام بلند، افزایش رشد عمودی و شیوع بیشتر برخی مالاکلوژنها را گزارش کرده است؛ اما همزمان تأکید میکند که به دلیل ماهیت عمدتاً مشاهدهای مطالعات، نمیتوان رابطه علت و معلولی قطعی را برای همه موارد اثبات کرد.
بنابراین، بهتر است به والدین گفته شود که تنفس دهانی ممکن است با برخی الگوهای رشد فکی و دندانی همراه باشد، نه اینکه حتماً باعث تغییر شکل فک شود.
تنفس دهانی و باریک شدن فک بالا
یکی از یافتههایی که در مطالعات مختلف مورد توجه قرار گرفته، ارتباط میان تنفس دهانی و باریکتر بودن قوس فک بالا است.
وقتی وضعیت زبان، لبها و عضلات گونه در طولانیمدت تغییر میکند، تعادل نیروهای واردشده بر فک و دندانها نیز میتواند متفاوت شود.
برخی مطالعات جدید نیز ارتباط میان تنفس دهانی و کاهش عرض قوس دندانی و تغییرات شکل کام را بررسی کردهاند.
با این حال، عرض فک و شکل کام تحت تأثیر عوامل متعددی هستند و نمیتوان هر فک باریکی را نتیجه تنفس دهانی دانست.
کام بلند و باریک
در برخی کودکانی که دچار مشکلات مزمن تنفسی و تنفس دهانی هستند، کام ممکن است باریکتر و بلندتر به نظر برسد.
این تغییرات میتوانند علاوه بر ظاهر فک، فضای داخل دهان و وضعیت زبان را نیز تحت تأثیر قرار دهند.
به همین دلیل، ارزیابی کودک ممکن است نیازمند همکاری میان متخصص گوش و حلق و بینی و متخصص ارتودنسی باشد تا مشخص شود آیا مشکل راه هوایی، وضعیت فک یا هر دو نیازمند توجه هستند.
تنفس دهانی و مشکلات ارتودنسی
ارتباط میان تنفس دهانی و مالاکلوژن یکی از موضوعاتی است که در سالهای گذشته مطالعات متعددی درباره آن انجام شده است.
یک مرور نظاممند درباره کودکان دارای تنفس دهانی، شیوع بالاتر برخی انواع مالاکلوژن را گزارش کرده است.
مشکلاتی که ممکن است در برخی کودکان دیده شوند عبارتاند از:
- کراسبایت خلفی
- باریک بودن قوس فک بالا
- افزایش اورجت
- تغییرات عمودی فک
- بینظمی دندانها
- تغییرات در رابطه فک بالا و پایین
اما نکته مهم این است که تنفس دهانی یکی از عوامل احتمالی است و تنها عامل ایجاد مشکلات ارتودنسی نیست.
ژنتیک، اندازه فک، الگوی رشد، عادتهای دهانی، وضعیت دندانها و عوامل متعدد دیگر نیز اهمیت دارند.
آیا هر کودک دارای تنفس دهانی به ارتودنسی نیاز دارد؟
خیر.
وجود تنفس دهانی بهتنهایی به معنی نیاز قطعی کودک به درمان ارتودنسی نیست.
اگر کودک دچار باریک بودن فک، کراسبایت، نامرتبی دندانها یا سایر مشکلات اکلوزال باشد، متخصص ارتودنسی میتواند بر اساس سن، رشد فک و شرایط دندانی تصمیم بگیرد که آیا درمان لازم است یا خیر.
از طرف دیگر، اگر علت اصلی تنفس دهانی انسداد بینی باشد، درمان ارتودنسی بهتنهایی علت تنفس را برطرف نمیکند.
به همین دلیل، در برخی کودکان یک ارزیابی چندتخصصی بهترین مسیر است.
تنفس دهانی و بلع
بلع یکی دیگر از عملکردهایی است که ممکن است در کودکان دارای مشکلات تنفسی و تغییرات سیستم دهانی ـ صورتی نیاز به بررسی داشته باشد.
برای بلع طبیعی، زبان، لبها، فک و عضلات صورت باید با هماهنگی مناسب کار کنند.
اگر کودک در حالت استراحت زبان را پایین نگه دارد یا برای تنفس به وضعیت خاصی از فک و زبان نیاز داشته باشد، ممکن است الگوی بلع نیز متفاوت شود.
در برخی کودکان، تنفس دهانی با الگوی بلع غیرطبیعی یا فشار زبان به دندانها دیده میشود. با این حال، این رابطه برای همه کودکان یکسان نیست و ارزیابی عملکردی ضروری است.
مرور نظاممند جدید درباره اختلالات تنفسی مرتبط با خواب و بلع در کودکان نیز شواهدی از وجود برخی مشکلات در فاز دهانی و حلقی بلع گزارش کرده، اما کیفیت شواهد را محدود دانسته است.
تنفس دهانی و Tongue Thrust
یکی از اصطلاحاتی که والدین ممکن است از دندانپزشک یا گفتاردرمانگر بشنوند، Tongue Thrust یا الگوی فشار و جلوآمدن زبان هنگام بلع است.
در این حالت، زبان ممکن است هنگام بلع به سمت جلو حرکت کند و در برخی موارد با دندانهای جلویی تماس پیدا کند.
تنفس دهانی میتواند در کنار سایر عوامل با چنین الگوهایی دیده شود، اما نباید تصور کرد که هر کودک دارای تنفس دهانی حتماً Tongue Thrust دارد.
تشخیص الگوی بلع باید بر اساس مشاهده مستقیم عملکرد کودک انجام شود.
تنفس دهانی و جویدن
جویدن یکی دیگر از عملکردهای مهم سیستم دهانی ـ صورتی است.
کودک هنگام جویدن باید بتواند تنفس، حرکت فک، کنترل زبان و مدیریت غذا را با یکدیگر هماهنگ کند.
در برخی کودکان، مشکلات تنفسی میتوانند این هماهنگی را دشوار کنند. برای مثال، کودکی که برای تنفس به باز نگه داشتن دهان نیاز دارد ممکن است هنگام جویدن بیشتر از دهان باز استفاده کند یا برای جویدن طولانیمدت زودتر خسته شود.
اگر والدین مشاهده کنند کودک غذا را بسیار طولانی میجود، از برخی بافتهای غذایی اجتناب میکند، هنگام غذا خوردن مرتب دهانش را باز میکند یا در جویدن مشکل دارد، ارزیابی عملکرد تغذیه و بلع میتواند مفید باشد.
تنفس دهانی و گفتار
یکی از موضوعات مهم برای خانوادهها این است که آیا تنفس دهانی میتواند باعث اختلال گفتاری شود یا خیر.
پاسخ ساده این است که در برخی کودکان ممکن است ارتباط وجود داشته باشد، اما تنفس دهانی بهتنهایی علت قطعی هر نوع اختلال تلفظی نیست.
در یک مطالعه روی ۴۳۹ کودک دارای تنفس دهانی، برخی تغییرات گفتاری مانند قرارگیری زبان بین دندانها، نوکزبانی، اختلالات تولید صدا و حذف صداها گزارش شد. با این حال، نویسندگان تأکید کردند که الگوی تنفسی بهتنهایی توضیحدهنده همه مشکلات گفتاری نیست.
بنابراین اگر کودک تنفس دهانی دارد و همزمان در تلفظ برخی صداها مشکل دارد، بهتر است هر دو موضوع جداگانه و در ارتباط با یکدیگر ارزیابی شوند.
کدام صداهای گفتاری ممکن است تحت تأثیر قرار بگیرند؟
در برخی کودکان دارای تغییرات عملکردی زبان و دهان، صداهایی که نیازمند قرارگیری دقیق زبان در نزدیکی دندانها و لثه هستند ممکن است بیشتر تحت تأثیر قرار بگیرند.
برای مثال، ممکن است تلفظ صداهایی مانند:
- /س/
- /ز/
- /ش/
- /ژ/
- /ت/
- /د/
- /ل/
- /ر/
نیازمند بررسی دقیق باشد.
اما باز هم تأکید میکنیم که نمیتوان گفت تنفس دهانی مستقیماً باعث خطای تلفظی خاصی میشود. سن کودک، وضعیت زبان، ساختار فک و دندان، شنوایی، رشد زبانی و عوامل دیگر نیز باید بررسی شوند.
چرا بعضی کودکان صدای «س» را بین دندانها تولید میکنند؟
یکی از الگوهای رایج در برخی کودکان، قرار گرفتن زبان بین دندانها هنگام تولید صداهایی مانند «س» و «ز» است.
اگر کودک همزمان تنفس دهانی داشته باشد، وضعیت زبان در استراحت و عملکرد آن هنگام گفتار و بلع باید بررسی شود.
در چنین شرایطی، گفتاردرمانگر ابتدا مشخص میکند مشکل دقیقاً چیست: آیا کودک جایگاه تولید صدا را نمیداند؟ آیا کنترل حرکتی زبان مناسب نیست؟ آیا ساختار دندان و فک روی تولید صدا اثر گذاشته است؟ یا اینکه یک الگوی عملکردی گستردهتر در سیستم دهانی ـ صورتی وجود دارد؟
این تمایز برای انتخاب درمان مناسب اهمیت زیادی دارد.
نقش گفتاردرمانگر در کودکان دارای تنفس دهانی
گفتاردرمانگر در برخورد با کودک دارای تنفس دهانی صرفاً به تلفظ صداها نگاه نمیکند.
در صورت نیاز، ارزیابی میتواند شامل بررسی موارد زیر باشد:
- وضعیت لبها در استراحت
- وضعیت زبان
- توانایی بستن لبها
- حرکات زبان
- حرکت فک
- الگوی جویدن
- الگوی بلع
- تنفس
- کیفیت تولید صداها
- وضعیت گفتاری
- هماهنگی عملکردهای دهانی ـ صورتی
هدف این ارزیابی آن است که مشخص شود آیا کودک علاوه بر مشکل تنفسی، دچار اختلال عملکردی در سیستم دهانی ـ صورتی نیز شده است یا خیر.
آیا گفتاردرمانی میتواند علت تنفس دهانی را درمان کند؟
در اینجا یک نکته بسیار مهم وجود دارد:
گفتاردرمانگر معمولاً علت پزشکی انسداد بینی را درمان نمیکند.
اگر کودک به دلیل بزرگی آدنوئید، آلرژی شدید، انسداد بینی یا مشکل ساختاری نمیتواند از بینی بهخوبی نفس بکشد، ابتدا باید علت توسط پزشک بررسی شود.
گفتاردرمانی در صورت وجود مشکل عملکردی میتواند به اصلاح الگوهایی مانند وضعیت زبان، عملکرد لبها، بلع و تولید گفتار کمک کند.
به عبارت دیگر، اگر علت تنفس دهانی پزشکی باشد، درمان پزشکی ضروری است؛ و اگر بعد از رفع علت، الگوهای عملکردی نادرست باقی مانده باشند، گفتاردرمانی میتواند در اصلاح آنها نقش داشته باشد.
نقش متخصص گوش، حلق و بینی در درمان تنفس دهانی
متخصص ENT یا گوش، حلق و بینی یکی از اعضای مهم تیم درمان کودک دارای تنفس دهانی است.
پزشک ممکن است بر اساس علائم کودک، بینی، حلق، لوزهها و آدنوئید را بررسی کند و در صورت نیاز آزمایشها یا بررسیهای تکمیلی انجام دهد.
اگر علت تنفس دهانی انسداد راه هوایی باشد، تا زمانی که علت اصلی برطرف نشده است، انتظار داشتن از کودک برای «فقط از بینی نفس کشیدن» منطقی نیست.
در برخی کودکان درمان آلرژی یا مشکلات بینی کافی است؛ در برخی دیگر بسته به شرایط، درمانهای پزشکی یا جراحی مطرح میشوند.
نقش متخصص ارتودنسی
اگر کودک تغییرات دندانی یا فکی داشته باشد، متخصص ارتودنسی میتواند وضعیت رشد فک، قوسهای دندانی و اکلوژن را بررسی کند.
در برخی کودکان دارای تنفس دهانی ممکن است تنگی فک بالا یا کراسبایت دیده شود.
درمان ارتودنسی باید بر اساس نیاز واقعی کودک و مرحله رشد او برنامهریزی شود. شواهد درباره برخی روشهای ارتودنسی مانند گسترش سریع فک بالا نیز نشان میدهند که این درمانها میتوانند بر ابعاد بینی و عملکرد تنفس بینی اثر داشته باشند، اما تصمیم درمانی باید برای هر کودک بهصورت اختصاصی گرفته شود.
چرا درمان تنفس دهانی باید چندتخصصی باشد؟
گاهی والدین تصور میکنند باید فقط به یک متخصص مراجعه کنند.
اما تنفس دهانی میتواند همزمان با مشکلات بینی، خواب، فک، دندان، بلع و گفتار همراه باشد.
به همین دلیل، بسته به شرایط کودک ممکن است همکاری میان این متخصصان ضروری باشد:
- متخصص گوش، حلق و بینی
- گفتاردرمانگر
- متخصص ارتودنسی
- دندانپزشک کودکان
- متخصص آلرژی
- متخصص خواب
این همکاری بهخصوص زمانی اهمیت دارد که کودک چند علامت را بهصورت همزمان نشان دهد.
ارزیابی گفتاردرمانی کودک چگونه انجام میشود؟
در اولین جلسه، گفتاردرمانگر ابتدا اطلاعات مربوط به سابقه پزشکی و رشدی کودک را بررسی میکند.
سپس بسته به سن و همکاری کودک، موارد مختلفی ارزیابی میشوند.
ارزیابی تنفس
الگوی تنفس، وضعیت دهان در استراحت و توانایی کودک برای تنفس بینی بررسی میشود.
ارزیابی وضعیت زبان
گفتاردرمانگر وضعیت زبان در استراحت و نحوه حرکت آن را مشاهده میکند.
ارزیابی لبها
توانایی کودک در بستن لبها و حفظ این وضعیت نیز اهمیت دارد.
ارزیابی بلع
در صورت وجود علائم، نحوه جویدن و بلع کودک بررسی میشود.
ارزیابی گفتار
تولید صداها، وضوح گفتار و الگوهای خطای تلفظی ارزیابی میشوند.
ارزیابی عملکرد دهانی ـ صورتی
هدف این بخش بررسی هماهنگی عملکردهای مختلف سیستم دهانی ـ صورتی است.
آیا تمرینات دهانی برای همه کودکان دارای تنفس دهانی لازم است؟
خیر.
یکی از اشتباهات رایج این است که والدین تصور میکنند هر کودک دارای تنفس دهانی باید مجموعهای از تمرینات زبان و لب انجام دهد.
تمرین باید بر اساس مشکل واقعی کودک انتخاب شود.
اگر کودک انسداد شدید بینی دارد، انجام تمرینات بدون رسیدگی به علت اصلی منطقی نیست.
همچنین اگر کودک فقط یک خطای تلفظی مشخص دارد، ممکن است به برنامهای بسیار متفاوت از کودک دارای مشکلات گسترده دهانی ـ صورتی نیاز داشته باشد.
بنابراین درمان باید هدفمند، فردمحور و مبتنی بر ارزیابی باشد.
اصلاح وضعیت زبان در گفتاردرمانی
اگر ارزیابی نشان دهد کودک وضعیت استراحتی نامناسب زبان دارد، گفتاردرمانگر میتواند روی آگاهی و کنترل وضعیت زبان کار کند.
هدف این نیست که کودک را مجبور کنیم ساعتها زبان خود را در یک وضعیت خاص نگه دارد؛ بلکه هدف ایجاد الگوی عملکردی مناسب و هماهنگ با شرایط کودک است.
تمرینها میتوانند شامل فعالیتهایی برای افزایش آگاهی حرکتی، کنترل زبان، هماهنگی لب و زبان و اصلاح عملکردهای مرتبط باشند.
درمان خطاهای تلفظی همراه با تنفس دهانی
اگر کودک دارای تنفس دهانی همزمان خطاهای تلفظی داشته باشد، درمان گفتار باید متناسب با نوع خطا انجام شود.
برای مثال، در خطای تولید «س»، ممکن است گفتاردرمانگر ابتدا جایگاه درست زبان و جریان هوا را آموزش دهد و سپس به تدریج آن صدا را از سطح هجا و کلمه به گفتار روزمره منتقل کند.
اما اگر علت خطا به وضعیت دندانها یا ساختار فک مربوط باشد، همکاری با دندانپزشک یا ارتودنتیست نیز ممکن است ضروری باشد.
اهمیت درمان زودهنگام
شناسایی زودهنگام تنفس دهانی به این معنا نیست که همه کودکان باید فوراً درمان دریافت کنند.
منظور این است که علت مشکل در زمان مناسب بررسی شود.
کودکی که ماهها با دهان باز نفس میکشد، خرخر میکند، خواب ناآرام دارد یا همزمان مشکلات بلع و گفتار نشان میدهد، بهتر است منتظر نماند تا مشکل شدیدتر شود.
مرورهای علمی جدید نیز بر اهمیت شناسایی زودهنگام و مدیریت بینرشتهای مشکلات مرتبط با تنفس دهانی تأکید دارند.
والدین چه زمانی باید کودک را ارزیابی کنند؟
اگر یکی از علائم زیر را بهصورت مداوم مشاهده میکنید، بهتر است موضوع را با پزشک یا گفتاردرمانگر مطرح کنید:
- کودک بیشتر اوقات دهانش باز است.
- هنگام خواب با دهان باز نفس میکشد.
- مرتب خرخر میکند.
- بینی او اغلب گرفته است.
- لبهایش همیشه خشک است.
- زبانش در حالت استراحت پایین قرار دارد.
- هنگام غذا خوردن دهانش باز میماند.
- جویدن غذا برای او دشوار یا طولانی است.
- برخی صداها را بهدرستی تلفظ نمیکند.
- بلع او غیرطبیعی به نظر میرسد.
- دندانها یا فک او دچار بینظمی قابلتوجه هستند.
- خواب کودک ناآرام است.
- در طول روز خسته یا خوابآلود به نظر میرسد.
وجود یکی از این علائم الزاماً به معنی وجود یک اختلال جدی نیست؛ اما مجموعهای از این علائم ارزش بررسی تخصصی دارد.
آیا میتوان به کودک گفت «دهانت را ببند»؟
بهتر است این کار را بهعنوان راهکار اصلی انجام ندهیم.
اگر کودک به دلیل انسداد بینی نمیتواند بهراحتی از بینی نفس بکشد، بستن اجباری دهان مشکل را حل نمیکند.
ابتدا باید مشخص شود چرا کودک دهان خود را باز نگه میدارد.
اگر مشکل پزشکی درمان شود و همچنان الگوی عملکردی نامناسب باقی بماند، آن زمان میتوان با کمک متخصص مربوطه روی اصلاح عملکرد کار کرد.
این رویکرد بسیار مؤثرتر از تذکرهای مکرر و ایجاد فشار روانی برای کودک است.
تنفس دهانی و سلامت دهان و دندان
خشکی دهان یکی از پیامدهای قابلتوجه تنفس از طریق دهان است.
وقتی دهان برای مدت طولانی باز میماند، محیط دهان خشکتر میشود و این موضوع میتواند بر سلامت دهان و لثه تأثیر بگذارد.
یک مرور نظاممند جدید درباره کودکان و نوجوانان دارای تنفس دهانی نیز ارتباط این الگو با برخی پیامدهای دهانی و لثهای را بررسی کرده است.
به همین دلیل، مراقبت منظم از دندانها و مراجعه دورهای به دندانپزشک کودکان اهمیت زیادی دارد.
آیا تنفس دهانی همیشه باعث تغییر شکل صورت میشود؟
خیر.
این نکته باید کاملاً روشن باشد.
اگر در اینترنت مطالبی میبینید که میگویند «تنفس دهانی حتماً صورت کودک را تغییر میدهد»، باید با احتیاط با چنین ادعاهایی برخورد کنید.
شواهد علمی ارتباط میان تنفس دهانی و برخی تغییرات فکی ـ صورتی را نشان میدهند، اما شدت این ارتباط در افراد مختلف متفاوت است و عوامل زیادی در رشد صورت دخالت دارند. مرور نظاممند سال ۲۰۲۶ نیز ضمن گزارش ارتباطهای قابلتوجه، محدودیت شواهد و ناهمگونی مطالعات را مورد تأکید قرار داده است.
بنابراین، هدف ما ترساندن والدین نیست؛ هدف، تشخیص بهموقع و درمان علت اصلی است.
آیا تنفس دهانی قابل درمان است؟
در بسیاری از موارد، میتوان علت یا عوامل مؤثر بر تنفس دهانی را شناسایی و مدیریت کرد.
اما درمان کاملاً به علت بستگی دارد.
اگر علت آلرژی باشد، مسیر درمان با کودکی که آدنوئید بزرگ دارد متفاوت خواهد بود.
اگر کودک مشکل ساختاری بینی داشته باشد، ممکن است به ارزیابی ENT نیاز داشته باشد.
اگر بعد از درمان علت پزشکی، مشکلات عملکردی گفتار، بلع یا وضعیت زبان باقی مانده باشد، گفتاردرمانی میتواند وارد برنامه درمان شود.
اگر تغییرات فکی یا دندانی وجود داشته باشد، ارزیابی ارتودنسی نیز ممکن است لازم باشد.
پس درمان تنفس دهانی یک نسخه واحد برای همه کودکان ندارد.
یک نکته مهم درباره تمرینات تنفسی و دهانی
والدین گاهی در شبکههای اجتماعی با تمرینهای مختلفی مواجه میشوند که ادعا میکنند میتوانند با چند حرکت ساده، تنفس دهانی کودک را اصلاح کنند.
نباید بدون ارزیابی علت، چنین تمرینهایی را درمان قطعی دانست.
تمرینهای عملکردی زمانی ارزشمند هستند که برای مشکل مشخص کودک انتخاب شوند و بخشی از یک برنامه ارزیابیشده باشند.
بهخصوص در کودکانی که مشکل راه هوایی یا اختلال خواب دارند، اولویت با شناسایی و درمان علت پزشکی است.
همکاری خانواده در درمان تنفس دهانی
نقش خانواده در روند درمان بسیار مهم است.
والدین میتوانند:
- الگوی خواب کودک را مشاهده کنند.
- خرخر یا تنفس غیرطبیعی را به پزشک اطلاع دهند.
- سابقه آلرژی و گرفتگی بینی را ثبت کنند.
- به عادتهای غذایی کودک توجه کنند.
- تغییرات گفتاری را یادداشت کنند.
- توصیههای متخصص را در خانه دنبال کنند.
- از تذکرهای مداوم و تنبیه کودک خودداری کنند.
هدف این است که کودک احساس نکند به دلیل یک مشکل جسمی یا گفتاری «متفاوت» یا «مقصر» است.
جمعبندی
تنفس دهانی در کودکان موضوعی است که میتواند با بخشهای مختلف سلامت کودک، از تنفس و خواب گرفته تا وضعیت زبان، بلع، جویدن، گفتار و رشد فکی ـ صورتی ارتباط داشته باشد.
با این حال، نباید تنفس دهانی را علت قطعی تمام مشکلات گفتاری یا فکی دانست. شواهد علمی نشان میدهند که ارتباطهایی میان تنفس دهانی و برخی تغییرات فکی، دندانی و عملکردی وجود دارد، اما عوامل متعدد دیگری نیز در این مشکلات نقش دارند.
مهمترین قدم، پیدا کردن علت تنفس دهانی است.
اگر کودک به دلیل گرفتگی بینی، آلرژی، بزرگی آدنوئید یا لوزهها نمیتواند بهخوبی از بینی نفس بکشد، ابتدا باید این مشکل بررسی و درمان شود. پس از آن، اگر مشکلاتی در وضعیت زبان، بلع، جویدن یا گفتار وجود داشته باشد، ارزیابی گفتاردرمانی میتواند به تعیین نیازهای کودک کمک کند.
همچنین در صورت وجود تغییرات فکی و دندانی، ارزیابی ارتودنسی اهمیت دارد.
در واقع، بهترین رویکرد برای کودک دارای تنفس دهانی، نگاه کردن به کودک بهعنوان یک مجموعه بههمپیوسته است؛ نه اینکه فقط یک علامت مانند خرخر، باز بودن دهان یا خطای تلفظی را جداگانه درمان کنیم.
هدف نهایی این است که کودک بتواند بهدرستی نفس بکشد، بخوابد، بجود، ببلعد و صحبت کند و هر یک از این عملکردها در هماهنگی با دیگری قرار داشته باشد.
سوالات متداول درباره تنفس دهانی
آیا تنفس دهانی در کودکان طبیعی است؟
تنفس دهانی گاهبهگاه، مثلاً هنگام سرماخوردگی و گرفتگی موقت بینی، میتواند اتفاق بیفتد. اما تنفس دهانی مداوم نیازمند بررسی علت است.
آیا تنفس دهانی باعث تأخیر گفتار میشود؟
تنفس دهانی بهتنهایی علت قطعی تأخیر گفتار نیست. با این حال، در برخی کودکان ممکن است همراه با تغییرات عملکردی دهان و صورت و بعضی مشکلات تولید گفتار دیده شود.
آیا کودک دارای تنفس دهانی حتماً به گفتاردرمانی نیاز دارد؟
خیر. نیاز به گفتاردرمانی به وجود مشکل در گفتار، زبان، بلع، جویدن یا عملکرد دهانی ـ صورتی بستگی دارد.
برای تنفس دهانی باید به چه پزشکی مراجعه کنیم؟
اگر علت تنفس دهانی مشخص نیست، مراجعه به متخصص گوش، حلق و بینی میتواند نقطه شروع مناسبی باشد. در صورت وجود مشکلات گفتار، بلع یا عملکرد دهانی نیز ارزیابی گفتاردرمانی اهمیت دارد.
آیا تنفس دهانی باعث نیاز به ارتودنسی میشود؟
نه لزوماً. برخی کودکان دارای تنفس دهانی تغییرات فکی و دندانی دارند و برخی ندارند. نیاز به ارتودنسی باید بر اساس معاینه و وضعیت رشد فک و دندان مشخص شود.
آیا تنفس دهانی در خواب مهمتر است؟
تنفس دهانی در خواب، بهخصوص اگر همراه با خرخر، وقفه تنفسی یا خواب ناآرام باشد، اهمیت بیشتری برای بررسی پزشکی دارد. مطالعات جدید ارتباط نزدیکی میان تنفس دهانی و اختلالات تنفسی خواب در کودکان گزارش کردهاند.
آیا میتوان تنفس دهانی را با تمرین درمان کرد؟
بستگی به علت دارد. اگر مشکل ناشی از انسداد راه هوایی باشد، ابتدا باید علت پزشکی بررسی شود. تمرینهای عملکردی ممکن است در برخی کودکان و پس از ارزیابی تخصصی برای اصلاح مشکلات باقیمانده کاربرد داشته باشند.
آیا تنفس دهانی روی بلع هم تأثیر دارد؟
در برخی کودکان دارای مشکلات تنفسی، تغییرات عملکردی بلع نیز گزارش شده است؛ با این حال شواهد موجود هنوز محدود است و برای تشخیص اختلال بلع، ارزیابی تخصصی لازم است.
آیا باز بودن دهان کودک همیشه نشانه تنفس دهانی است؟
خیر. کودک ممکن است گاهی به دلایل رفتاری یا موقعیتی دهان خود را باز نگه دارد. تشخیص تنفس دهانی باید بر اساس مشاهده الگوی تنفس و بررسی علت انجام شود.
چه زمانی باید برای کودک اقدام کنیم؟
اگر باز بودن دهان، تنفس دهانی، خرخر، گرفتگی مزمن بینی، خواب ناآرام، مشکلات جویدن یا بلع و خطاهای تلفظی بهصورت مداوم وجود دارند، بهتر است ارزیابی تخصصی را به تأخیر نیندازید. هدف از این کار ترساندن خانواده نیست؛ بلکه جلوگیری از نادیده گرفتن مشکلی است که ممکن است نیاز به بررسی داشته باشد.
تماس با دپارتمان گفتاردرمانی دبی
اگر به دنبال ارزیابی تخصصی و برنامه درمانی مبتنی بر شواهد برای کودک خود هستید، میتوانید برای دریافت مشاوره و تعیین وقت ارزیابی با دکتر عزیزرضا قاسم زاده و تیم تخصصی گفتاردرمانی در دبی تماس بگیرید.
📱 واتساپ: ۰۵۵۵۶۰۰۶۴۱
🌐 وبسایت: goftarkar.com
📸 اینستاگرام: @dr.ghasemzadeh.ae
اختلالاتی که نیازمند گفتاردرمانی هستند:
- لکنت زبان
- اوتیسم (ASD)
- آفازی (Aphasia)
- ام اس (MS)
- ضربه مغزی (TBI)
- پارکینسون
- سندرم لنداو کلفنر
- سندرم گیلن باره(GBS)
- سندرم رت در نوجوانان
- سندرم پرادر-ویلی
- سندرم آنجلمن
- بیماری هانتینگتون
- ویروس نیل غربی
- آنسفالیت
- آسیب طناب نخاعی
- فلج فوق هسته ای(PSP)
- تأخیر زبان (Language Delay)
- درمان گروهی لکنت زبان
- گفتاردرمانی تخصصی در دبی
- یکپارچگی حسی در اتیسم
- تأخیر گفتار ناشی از دوزبانگی
- اختلال رشدی زبان(DLD)
- آسیب ویژه زبانی در کودکان
- کودکی که دیر حرف میزند
- کمشنوایی و ناشنوایی
- سکوت کودک در مدرسه
- وابستگی کودکان به مید
- اختلال تلفظ و تولید صداها
- لکنت دوران کودکی
- اختلالات یادگیری (LD)
- فلج مغزی (Cerebral Palsy)
- بلع غیرطبیعی در کودکان
- تنفس دهانی در کودکان
- صرع و تشنج در کودکان
- دیزآرتری (Dysarthria)
- دیزآرتری ساقه مغز
- آتاکسی مخچه ای
- آپراکسی گفتار (Apraxia)
- لوکوورین در درمان اتیسم
- اختلال بلع (Dysphagia)
- اختلالات صوتی (Voice Disorders)
- گفتاردرمانی چسبندگی زبان
- مشکلات دهانی و فکی کودکان
- همکاری کودک در گفتار درمانی
- بیشفعالی و نقص توجه (ADHD)
- اسکلروز جانبی آمیوتروفیک(ALS)
- آتروفی سیستم چندگانه(MSA-C)
- خشونت و بیش فعالی در کودکان(ADHD)
- سندرم نیمن پیک نوع C2 در کودکان
- کم شنوایی اکتسابی و کانجنیتال در کودکان
- رفتارهای غیرطبیعی کودک دو تا سه ساله
- تاخیر کلامی و عدم تعمیم گفتار در کودکان
- حمایت بیش از حد مادران و تأخیر رشدی کودک
- عدم تقارن عضلات صورت در افراد سالم
- چرا کودک من فقط چند کلمه می گوید
- آیا کودک دو ساله باید جمله بگوید
- تفاوت تأخیر گفتار و اختلال زبان در کودکان
- فلج شبهبولبار | درمان عدم تقارن عضلات صورت
- مدت زمان گفتاردرمانی کودک در دبی چقدر است؟
- بهترین گفتاردرمانگر در دبی را چگونه انتخاب کنیم؟
- آیا استفاده زیاد از موبایل باعث تأخیر گفتار میشود؟
- گفتاردرمانی اختلال صوت ناشی از ربفلاکس حنجره ای – حلقی
- گفتاردرمانی کودک؛ چرا کمک گرفتن نشانه فرهنگ و آگاهی است؟
- speech and language disorder
- developmental language disorder
- Shadow Teacher in Dubai
- Dysphagia in Dubai
- Multiple Sclerosis – Speech Therapy in Dubai
- Parkinson’s Disease – Speech Therapy in Dubai
- Epilepsy language delay therapy in Dubai
