بلع غیرطبیعی در کودکان؛ ۹ نشانه مهم و روش درمان

گفتاردرمانی, اختلالات دهانی و بلع, توانبخشی

بلع غیرطبیعی در کودکان؛ ۹ نشانه مهم و تأثیر آن بر گفتار، تلفظ و رشد فک

الگوی بلع یکی از عملکردهای مهم دهان است که از دوران نوزادی آغاز می‌شود و همزمان با رشد کودک، تغییر می‌کند. در حالت طبیعی، با رشد ساختارهای دهان، فک، دندان‌ها و عضلات صورت، شیوه بلع نیز به‌تدریج از الگوی نوزادی به الگوی بالغ تغییر پیدا می‌کند. اما در برخی کودکان، این تغییر به‌طور کامل اتفاق نمی‌افتد و الگوی بلع نوزادی یا یک الگوی غیرطبیعی برای مدت طولانی باقی می‌ماند.

این وضعیت که ممکن است با عنوان بلع غیرطبیعی، بلع معکوس، فشار زبان یا Tongue Thrust شناخته شود، فقط یک مشکل مربوط به خوردن نیست. در برخی کودکان، الگوی نادرست قرارگیری زبان و فشار آن هنگام بلع می‌تواند با مشکلاتی در وضعیت دندان‌ها، رشد فک، تنفس دهانی، جویدن، تلفظ و حتی کیفیت گفتار همراه باشد.

از طرف دیگر، بسیاری از والدین زمانی متوجه این مشکل می‌شوند که کودک برای تلفظ بعضی صداها، به‌خصوص صداهایی مانند «س»، «ز»، «ش»، «ژ»، «ت»، «د» یا «ل»، دچار مشکل است یا هنگام بلع زبان خود را بین دندان‌ها قرار می‌دهد.

نکته مهم این است که بلع غیرطبیعی در کودکان همیشه به یک علت واحد ایجاد نمی‌شود. گاهی تنفس دهانی، گرفتگی مزمن بینی، بزرگ شدن لوزه‌ها، عادت‌های دهانی، وضعیت دندان‌ها، ضعف یا ناهماهنگی عضلات دهان و حتی برخی مشکلات ساختاری می‌توانند در شکل‌گیری یا تداوم این الگو نقش داشته باشند.

به همین دلیل، ارزیابی کودک باید فقط به مشاهده تلفظ محدود نشود. گفتاردرمانگر لازم است عملکرد زبان، لب‌ها، فک، تنفس، جویدن، بلع و تولید صدا را در کنار یکدیگر بررسی کند.

در این مقاله، به‌صورت جامع درباره بلع غیرطبیعی در کودکان، نشانه‌های آن، ارتباط با گفتار و تلفظ، تأثیر آن بر دندان‌ها و فک و نقش گفتاردرمانی در اصلاح این الگو صحبت می‌کنیم.

بلع غیرطبیعی در کودکان چیست؟

بلع یک فرایند پیچیده است که در آن زبان، لب‌ها، فک، گونه‌ها، کام و عضلات حلق با هماهنگی یکدیگر فعالیت می‌کنند. هدف اصلی این فرایند انتقال ایمن و مؤثر غذا یا مایعات از دهان به سمت حلق و سپس مری است.

در کودکانی که بلع غیرطبیعی دارند، هماهنگی طبیعی این ساختارها ممکن است تغییر کرده باشد.

یکی از الگوهای شناخته‌شده، قرار گرفتن زبان در فضای بین دندان‌های بالا و پایین هنگام بلع است. در برخی کودکان، زبان به جای قرار گرفتن در وضعیت مناسب داخل دهان، به سمت جلو حرکت می‌کند و به دندان‌ها فشار وارد می‌کند.

این وضعیت ممکن است در حالت استراحت زبان نیز دیده شود.

بنابراین، هنگام ارزیابی بلع غیرطبیعی در کودکان باید سه وضعیت مهم بررسی شود:

وضعیت زبان در حالت استراحت

زبان در حالت استراحت باید در موقعیتی مناسب داخل دهان قرار داشته باشد. در برخی کودکان، زبان بیش از حد جلو قرار می‌گیرد یا به دندان‌های قدامی فشار وارد می‌کند.

وضعیت زبان هنگام بلع

در زمان بلع، زبان باید حرکت هماهنگ و هدفمندی داشته باشد. جلو آمدن زبان و قرار گرفتن آن بین دندان‌ها می‌تواند یکی از نشانه‌های الگوی بلع غیرطبیعی باشد.

وضعیت لب‌ها و فک هنگام بلع

برخی کودکان برای بلعیدن، لب‌های خود را بیش از حد منقبض می‌کنند یا فک را به شکل غیرطبیعی حرکت می‌دهند.

این الگوها ممکن است به‌تدریج به عادت تبدیل شوند.

آیا بلع غیرطبیعی در کودکان طبیعی است؟

الگوی بلع در دوران نوزادی با الگوی بلع در سنین بالاتر متفاوت است.

نوزاد برای مکیدن شیر به هماهنگی متفاوتی میان زبان، لب‌ها، فک و عضلات دهان نیاز دارد. با رشد کودک، تغییرات مهمی در ساختمان دهان و صورت اتفاق می‌افتد و الگوی بلع نیز باید متناسب با این تغییرات تکامل پیدا کند.

بنابراین وجود برخی ویژگی‌های الگوی نوزادی در ماه‌ها و سال‌های ابتدایی زندگی می‌تواند بخشی از رشد طبیعی باشد.

اما اگر الگوی بلع نوزادی مدت طولانی باقی بماند یا کودک در سنین بالاتر همچنان هنگام بلع زبان را به سمت جلو ببرد، لازم است وضعیت او بررسی شود.

این نکته اهمیت زیادی دارد، زیرا هر حرکت زبان به سمت جلو الزاماً به معنای اختلال نیست و تشخیص بلع غیرطبیعی در کودکان باید بر اساس ارزیابی کامل عملکرد دهان و صورت انجام شود.

۹ نشانه مهم بلع غیرطبیعی در کودکان

والدین ممکن است بعضی از نشانه‌های بلع غیرطبیعی در کودکان را در فعالیت‌های روزمره مشاهده کنند.

قرار گرفتن زبان بین دندان‌ها

یکی از شناخته‌شده‌ترین نشانه‌ها، دیده شدن زبان بین دندان‌های بالا و پایین هنگام بلع است.

اگر این رفتار به‌صورت مداوم مشاهده شود، بهتر است کودک توسط متخصص ارزیابی شود.

باز ماندن دهان در حالت استراحت

برخی کودکان حتی زمانی که صحبت نمی‌کنند یا غذا نمی‌خورند، دهان خود را باز نگه می‌دارند.

این وضعیت ممکن است با تنفس دهانی، وضعیت زبان و مشکلات عملکردی عضلات صورت همراه باشد.

فشار دادن لب‌ها هنگام بلع

گاهی کودک برای بلع غذا، لب‌های خود را به‌شدت به یکدیگر فشار می‌دهد.

این حرکت می‌تواند نشانه‌ای از استفاده جبرانی از عضلات صورت باشد.

جویدن طولانی غذا

کودکی که هماهنگی مناسبی میان زبان و فک ندارد ممکن است برای آماده‌سازی غذا زمان بیشتری صرف کند.

والدین ممکن است متوجه شوند که کودک غذا را مدت زیادی در دهان نگه می‌دارد یا برای بلعیدن آن به زمان بیشتری نیاز دارد.

ریختن غذا از دهان

ریزش مکرر غذا یا مایعات از گوشه دهان می‌تواند نشان‌دهنده ضعف کنترل حرکتی یا هماهنگی نامناسب عضلات دهان باشد.

حرکت غیرطبیعی فک

حرکت فک هنگام جویدن باید متناسب با نوع غذا و مرحله رشد کودک باشد. حرکات بیش از حد یا غیرهماهنگ فک ممکن است نیاز به ارزیابی داشته باشد.

مشکلات تلفظی

یکی از مهم‌ترین ارتباطات احتمالی بلع غیرطبیعی در کودکان با گفتار، مشکلات تولید برخی صداهاست.

البته هر کودک دارای خطای تلفظی الزاماً مشکل بلع ندارد؛ اما در بعضی کودکان، وضعیت زبان و الگوی حرکتی آن می‌تواند بر تولید صدا تأثیر بگذارد.

جلو آمدن زبان هنگام صحبت کردن

برخی کودکان هنگام تولید بعضی صداها زبان را بیش از حد به سمت جلو می‌آورند.

این حالت به‌ویژه در صداهایی که به کنترل دقیق نوک و کناره‌های زبان نیاز دارند، بیشتر قابل مشاهده است.

تغییرات دندانی و فکی

در برخی کودکان، الگوهای عملکردی دهان می‌توانند در کنار سایر عوامل با وضعیت دندان‌ها یا فک ارتباط داشته باشند.

در چنین شرایطی، همکاری گفتاردرمانگر و دندانپزشک یا متخصص ارتودنسی اهمیت پیدا می‌کند.

ارتباط بلع غیرطبیعی در کودکان با تلفظ

یکی از پرسش‌های رایج والدین این است که آیا بلع غیرطبیعی در کودکان می‌تواند باعث مشکلات تلفظی شود؟

پاسخ این است که در برخی کودکان، ارتباط عملکردی میان وضعیت زبان، الگوی بلع و تولید گفتار وجود دارد؛ اما نباید هر مشکل تلفظی را مستقیماً به بلع نسبت داد.

تولید هر صدای گفتاری به موقعیت بسیار دقیق زبان، لب‌ها، فک و جریان هوا نیاز دارد.

برای مثال، در تولید صدای «س»، کنترل جریان هوا و وضعیت زبان اهمیت زیادی دارد. اگر کودک زبان را به شکل نامناسب بین دندان‌ها قرار دهد، ممکن است مسیر خروج هوا تغییر کند و صدای تولیدشده کیفیت طبیعی نداشته باشد.

بنابراین، در کودکانی که هم بلع غیرطبیعی و هم اختلال تلفظ دارند، بررسی وضعیت زبان در حالت استراحت، بلع و گفتار اهمیت زیادی دارد.

فشار زبان و تلفظ صدای «س»

یکی از مواردی که ممکن است با وضعیت زبان ارتباط داشته باشد، تولید صدای «س» است.

کودک باید بتواند زبان را در وضعیت مناسب قرار دهد و جریان هوا را از مسیر مشخصی هدایت کند.

اگر زبان بیش از حد جلو باشد یا بین دندان‌ها قرار بگیرد، ممکن است صدای «س» حالت بین‌دندانی پیدا کند.

این نوع تلفظ گاهی برای والدین به شکل «سوت‌کشیدن» یا متفاوت بودن صدای «س» شنیده می‌شود.

در چنین شرایطی، گفتاردرمانگر ابتدا علت خطای تلفظ را بررسی می‌کند و سپس بر اساس یافته‌های ارزیابی، برنامه درمانی مناسب را طراحی می‌کند.

ارتباط بلع غیرطبیعی در کودکان با تولید صدای «ز»

صدای «ز» نیز به کنترل دقیق زبان و جریان هوا نیاز دارد.

اگر کودک در وضعیت زبان مشکل داشته باشد، ممکن است الگوی تولید صدای «ز» نیز تحت‌تأثیر قرار گیرد.

با این حال، اصلاح تلفظ فقط با دستور دادن به کودک برای «زبان را داخل بگذار» همیشه کافی نیست.

کودک باید وضعیت صحیح را احساس کند، آن را در سطح حرکتی یاد بگیرد و سپس بتواند آن را در کلمات و گفتار روزمره تعمیم دهد.

بلع غیرطبیعی در کودکان و رشد فک و دندان

یکی از دلایلی که باعث می‌شود والدین در مورد بلع غیرطبیعی در کودکان سؤال کنند، نگرانی درباره تأثیر آن بر دندان‌ها و فک است.

حرکت زبان و فشارهای عضلانی دهان بخشی از نیروهایی هستند که در محیط دهان وجود دارند. اگر کودک برای مدت طولانی الگوی خاصی از قرارگیری زبان یا بلع داشته باشد، ممکن است این الگو در کنار عوامل دیگر با تغییرات دندانی و فکی همراه باشد.

اما باید از ساده‌سازی موضوع خودداری کرد.

مشکلات دندانی معمولاً فقط یک علت ندارند و عواملی مانند ژنتیک، رشد استخوان‌های صورت، تنفس، عادت‌های دهانی و وضعیت دندان‌ها نیز می‌توانند نقش داشته باشند.

به همین دلیل، در صورت وجود تغییرات قابل‌توجه در بایت یا وضعیت دندان‌ها، ارزیابی توسط متخصص دندانپزشکی یا ارتودنسی ضروری است.

بلع غیرطبیعی در کودکان و تنفس دهانی

یکی از ارتباطات مهم در ارزیابی عملکرد دهان، بررسی تنفس است.

کودکی که به دلیل گرفتگی بینی یا مشکلات راه هوایی بیشتر از دهان نفس می‌کشد، ممکن است وضعیت لب‌ها، فک و زبان متفاوتی پیدا کند.

در این کودکان ممکن است:

دهان بیشتر باز بماند.
زبان در وضعیت پایین‌تری قرار بگیرد.
لب‌ها تماس مناسبی نداشته باشند.
الگوی بلع تغییر کند.
خشکی دهان ایجاد شود.

بنابراین، در برخی موارد بلع غیرطبیعی در کودکان بخشی از یک الگوی گسترده‌تر عملکردی است و باید همراه با تنفس و وضعیت استراحت دهان بررسی شود.

آیا گفتاردرمانی می‌تواند بلع غیرطبیعی در کودکان را درمان کند؟

گفتاردرمانگر در حوزه اختلالات گفتار، زبان، ارتباط و برخی مشکلات تغذیه و بلع تخصص دارد.

در کودکانی که مشکل عملکردی در وضعیت زبان، لب‌ها، فک یا هماهنگی حرکات دهانی دارند، گفتاردرمانگر می‌تواند پس از ارزیابی دقیق، برنامه‌ای متناسب با نیاز کودک طراحی کند.

هدف درمان فقط انجام چند تمرین حرکتی نیست.

هدف اصلی این است که کودک بتواند الگوی مناسب را در فعالیت واقعی مانند:

استراحت
جویدن
بلع
صحبت کردن
تولید صدا
خوردن و نوشیدن

به کار ببرد.

ارزیابی گفتاردرمانی برای بلع غیرطبیعی در کودکان

ارزیابی باید جامع باشد.

گفتاردرمانگر ممکن است موارد زیر را بررسی کند:

وضعیت لب‌ها

قدرت، تحرک، تقارن و نحوه بسته شدن لب‌ها بررسی می‌شود.

وضعیت زبان

دامنه حرکتی، قدرت، هماهنگی و وضعیت زبان در استراحت و فعالیت بررسی می‌شود.

وضعیت فک

حرکت فک هنگام باز و بسته شدن دهان و همچنین هنگام جویدن ارزیابی می‌شود.

الگوی جویدن

نحوه انتقال غذا، حرکت زبان و هماهنگی فک و زبان اهمیت دارد.

الگوی بلع

نحوه قرارگیری زبان، حرکت لب‌ها، فک و سایر ساختارهای مرتبط بررسی می‌شود.

تنفس

تنفس بینی و دهانی و وضعیت راه هوایی نیز باید در نظر گرفته شود.

گفتار

تلفظ صداهایی که به حرکات دقیق زبان و لب نیاز دارند بررسی می‌شود.

نقش گفتاردرمانگر در اصلاح وضعیت زبان

درمان بلع غیرطبیعی در کودکان در صورت نیاز می‌تواند شامل آموزش وضعیت مناسب زبان باشد.

کودک باید یاد بگیرد زبان خود را در وضعیت عملکردی مناسب قرار دهد و این وضعیت را به‌صورت تدریجی در فعالیت‌های روزمره به کار ببرد.

درمانگر بر اساس سن، سطح همکاری و مشکل کودک، تمرین‌ها را انتخاب می‌کند.

در کودکان کم‌سن، استفاده از بازی، تصویر، آینه و فعالیت‌های کاربردی می‌تواند به یادگیری کمک کند.

هدف این نیست که کودک فقط در اتاق درمان یک حرکت را انجام دهد؛ هدف اصلی انتقال مهارت به زندگی واقعی است.

نقش والدین در درمان بلع غیرطبیعی در کودکان

مشارکت والدین اهمیت زیادی دارد.

اگر کودک فقط هفته‌ای یک جلسه درمان داشته باشد اما در طول هفته الگوی قبلی خود را ادامه دهد، تغییر عملکرد ممکن است دشوارتر شود.

والدین می‌توانند با راهنمایی گفتاردرمانگر، تمرین‌های ساده و متناسب با برنامه درمانی را در خانه انجام دهند.

مهم است که والدین از تذکرهای مداوم و ایجاد اضطراب برای کودک خودداری کنند.

اصلاح یک الگوی حرکتی نیازمند تمرین و تکرار است و بهتر است به شکل طبیعی و بدون فشار انجام شود.

آیا هر کودک دارای فشار زبان نیاز به درمان دارد؟

خیر.

وجود یک حرکت زبان به سمت جلو یا مشاهده یک بار قرار گرفتن زبان بین دندان‌ها به‌تنهایی برای تشخیص بلع غیرطبیعی در کودکان کافی نیست.

گفتاردرمانگر باید مجموعه‌ای از عوامل را بررسی کند:

سن کودک
مرحله رشد دهانی
وضعیت دندان‌ها
الگوی تنفس
وضعیت زبان در استراحت
الگوی بلع
جویدن
گفتار
میزان تأثیر مشکل بر عملکرد روزمره

تشخیص باید بر اساس مجموع این اطلاعات انجام شود.

چه زمانی مراجعه به گفتاردرمانگر ضروری است؟

اگر والدین متوجه شوند کودک به‌طور مداوم زبان را بین دندان‌ها قرار می‌دهد، هنگام بلع فشار زیادی با لب‌ها ایجاد می‌کند، در جویدن مشکل دارد یا همزمان دچار خطاهای تلفظی قابل‌توجه است، بهتر است ارزیابی تخصصی انجام شود.

همچنین اگر کودک تنفس دهانی مداوم، خرخر شبانه، گرفتگی مزمن بینی یا مشکلات واضح دندانی دارد، بهتر است ارزیابی پزشکی و دندانپزشکی نیز در کنار ارزیابی گفتاردرمانی انجام شود.

در مواردی که مشکلات ساختاری یا راه هوایی وجود دارد، گفتاردرمانی به‌تنهایی جایگزین درمان پزشکی نیست.

همکاری گفتاردرمانگر و ارتودنتیست در درمان بلع غیرطبیعی در کودکان

در برخی کودکان، بلع غیرطبیعی و مشکلات دندانی همزمان وجود دارند.

در چنین شرایطی، همکاری میان گفتاردرمانگر و متخصص ارتودنسی می‌تواند اهمیت زیادی داشته باشد.

ارتودنتیست وضعیت دندان‌ها و فک را بررسی می‌کند و گفتاردرمانگر عملکرد زبان، لب‌ها، فک، بلع و گفتار را ارزیابی می‌کند.

این همکاری کمک می‌کند علاوه بر اصلاح وضعیت دندان‌ها، عوامل عملکردی مؤثر نیز مورد توجه قرار گیرند.

اهمیت درمان علت اصلی بلع غیرطبیعی در کودکان

یکی از اشتباهات رایج این است که فقط به علامت نهایی توجه کنیم.

برای مثال، اگر کودک دچار تلفظ بین‌دندانی باشد، ممکن است والدین فقط بخواهند صدای «س» اصلاح شود.

اما اگر همزمان زبان در حالت استراحت در وضعیت نامناسب قرار داشته باشد یا کودک الگوی بلع غیرطبیعی داشته باشد، اصلاح صرف تلفظ ممکن است کافی نباشد.

در چنین شرایطی باید عملکرد زبان و سیستم دهانی نیز بررسی شود.

به همین دلیل، درمان بلع غیرطبیعی در کودکان می‌تواند در برخی موارد بخشی از یک برنامه جامع‌تر برای اصلاح عملکرد دهان و گفتار باشد.

جمع‌بندی مقاله بلع غیرطبیعی در کودکان

بلع غیرطبیعی در کودکان می‌تواند با تغییرات عملکردی در زبان، لب‌ها، فک، جویدن و گفتار همراه باشد. در بعضی کودکان، این الگو ممکن است همزمان با تنفس دهانی، عادت‌های دهانی یا مشکلات دندانی دیده شود.

با این حال، هر تفاوتی در حرکت زبان به معنای وجود اختلال نیست و تشخیص باید پس از ارزیابی دقیق انجام شود.

اگر کودک شما هنگام بلع زبان را بین دندان‌ها قرار می‌دهد، در جویدن یا بلع مشکل دارد، دهانش اغلب باز می‌ماند یا همزمان با این علائم دچار مشکلات تلفظی است، ارزیابی توسط گفتاردرمانگر می‌تواند نخستین قدم مناسب برای مشخص شدن علت مشکل باشد.

در صورت وجود مشکلات بینی و راه هوایی، همکاری با متخصص گوش، حلق و بینی و در صورت وجود ناهنجاری‌های دندانی یا فکی، همکاری با دندانپزشک و متخصص ارتودنسی نیز اهمیت دارد.

هدف از درمان فقط تغییر یک حرکت زبان نیست؛ هدف، ایجاد یک الگوی عملکردی مناسب برای تنفس، وضعیت استراحت دهان، جویدن، بلع و گفتار است تا کودک بتواند مهارت‌های خود را در زندگی روزمره نیز به شکل طبیعی استفاده کند.

تماس با دپارتمان گفتاردرمانی دبی

اگر به دنبال ارزیابی تخصصی و برنامه درمانی مبتنی بر شواهد برای کودک خود هستید، می‌توانید برای دریافت مشاوره و تعیین وقت ارزیابی با دکتر عزیزرضا قاسم زاده و تیم تخصصی گفتاردرمانی در دبی تماس بگیرید.

📱 واتساپ: ۰۵۵۵۶۰۰۶۴۱
🌐 وب‌سایت: goftarkar.com
📸 اینستاگرام: @dr.ghasemzadeh.ae